جستجو برای خوشبختی و برتر بودن نسبت به سایر انسانها همیشه فضیلتیست که قدرتمندان، سیاستمداران و حتی قهرمانان از آن برخوردارند.
اما روانشناسان در پی بررسی ذهنیت این افراد که برای داشتن بیشتر و رسیدن به مسیر های پیشرفته تر و سخت تر میجنگند، عقدهای به نام عقدهی حقارت آدلر را معرفی میکنند.
پس ممکن است همیشه، تلاش برای بهترین بودن و رسیدن به بالاترین نقطه، از سلامت روانی ـ عاطفی سرچشمه نگیرد؟
عقده حقارت فروید یا آدلر ؟
فروید به عنوان یکی از پیشگامان روانشناسی، بسیاری از روانپزشکان و پزشکان را به علم روانکاوی و شناخت روح و ذهن علاقهمند کرده بود و نام خود را در این عرصهها جاودان ساخت.
شاگردان او تنها سایهای از فروید در تاریخ رقم زدند؛ چه بسا نظریاتشان بسیار با او متفاوت و گاه متضاد بوده.
امروزه یونگ، آدلر، فروم و … را دانش آموختگان یا نظریهپردازان در حوزه روانکاوی PSYCHOANALYTIC، دستاوردی که مشخصا برای فروید بوده، مینامند.
اما آیا واقعا اینطور است؟
آیا حقیقتا تمام نام های برده شده روانکاوی و روان تحلیلی را سرمشق خود قرار دادند و از معلم اول خود بهره بردند؟
عقده حقارت فروید
بدون شک، زیگموند فروید بیشتر نظریاتش از جمله روانشناسی شخصیت، عشق انتقالی، هیپنوتیزم و نظریه راجع به خدا را از تاریخ فلسفه
و نام های شناخته شدهای همچون افلاطون، سقراط و ارسطو یا اندیشمندان زمانه خود مانند چارلز داروین و مارکس گرفته است.
حتی اقلیت دینی که در آن بزرگ شده و تاثیر یهودیت بارها در دستنوشتههایش یافت میشود که ناشی از دین و مذهب بود.
فروید خود به عقدهی حقارت اشاره نکرد اما مشکل در هر یک از 3 گانه نظریات بزرگ وی میتواند باعث عقده حقارت آدلر شود.
سهگانه مشکلاتی که حقارت، کژاندیشی و بیماری روانی جسمی را در بردارد شامل:
- ناسازگاری و تعارضات در مراحل متفاوت رشد روانی ـ جنسی
- تثبیت در عقده ها و فراز و نشیب های حل کردن خصوصیات در مرحله روانی ـ جنسی مانند عقده ادیپ و الکترا
- استفاده از مکانیزم های دفاعی به عنوان واپس رانی همیشگی احساسات و عواطف و عدم بروز خشم و هیجانات
ریشه عقده حقارت
در اصل کسی که عقده حقارت را عنوان کرد یکی از همراهانان و نمیشود گفت شاگردان فروید، به اسم آلفرد آدلر بود.
جالب اینجاست که هر دو نفر آنها، در دورهای مشترک با دین اقلیت یهودی و زیست در خانوادهای تاجر با وضع مالی متوسط بزرگ شدند اما نظریاتشان کاملا از یکدیگر فاصله دارد.
در ابتدا آنها یکدیگر را با نامهای که فروید برای آلفرد آدلر فرستاد و او را در جلسهی تاثیرات روانرنجوری در وینا دعوت کرد، دیدند.
آشناییت قبلیِ آنها با یکدیگر هنوز مرموز باقی مانده و فروید یا آدلر هنوز آنقدر معروف نشده بودند که در مجلات رسمی کشور اسمی از نظریات یا خودشان برده شود.
البته همین دیدار های فروید و نامه رسانی ها با آلفرد، یونگ، ویلیان استکل و رادولف رایتلر باعث جنبش های گوناگون روانکاوی شد.
در همین حال، آدلر کتاب اول خودش در مورد اندام در پستی ها، با اصرار بر وحدت بدن و ذهن را نوشته بود.
کتاب وی بعدا، پیش درآمد طب روان تنی شد و گام بزرگی جهت ارتباط پزشکان و روانشناسان، همینطور بالا بردن مقام و اهمیت روانشناسی به شمار میرفت.
حقارت های اندام
آدلر در پی نظریه عقده حقارت خود، ابتدا کتابی کم حجم به نام «حقارت های اندام» را تالیف کرد.
در این کتاب، آدلر استدلال کرد نه تنها زمانی که یکی از کلیه ها کوچک و دارای کمکارکردی میشود، کلیه دیگر، بزرگتر و در تلاش برای رفع نیاز جسم فعالیت بیشتری دارد؛ بلکه همچین اتفاقی برای روان آدمی نیز میافتد.
عقده حقارت آدلر از آنجا نشان گرفت که او گفت:
در حقارت های اندام بعدی روانشناختی وجود دارد. زمانی که بخشی از جسم فرد به طور نمونه پاها (در مورد خود آدلر هم صدق میکند)، ناتوانی داشته باشد یک احساس ناکفایتی در جسم وجود دارد و روان فرد انگیزه های ذهنی قدرتمندی برای حل کردن آن درون خود میسازد.
مانند نابینایی که با استفاده از ظرافت و حساسیت دست هایش هزاران مجسمه ساخته یا ناشنوایی که بزرگترین موزیسین تاریخ نام گرفته.
احساس حقارت از نظر آدلر
عقده حقارت آدلر و آنچه فروید در نتیجهی رشد ناکافی و کجروی روان میدانست، در جاهایی به هم نزدیک و گاه بیاندازه از یکدیگر دور میشوند.
احساس حقارت از نظر آدلر چند ویژگی اصلی دارد:
- کسانی که عقده های حقارت دارند ممکن است خود محور، افسرده، ناتوان از رشد، مطیع، خجالتی، ناامن و ترسو باشند
- عقده حقارت به خودی خود بد نیست، چهبسا باعث تلاش و انگیزه برای بهتر شدن است اما زمانی که تمام زندگی فرد حول محور نداشتههای خود باشد به یک تعارض تبدیل خواهد شد
- کودک بعد از شکل گیری شخصیت که برخلاف فروید، معتقد بود تا 5 ـ 6 سالگی بوده، کودک باید بتواند بر حقارت غلبه کرده و دیدگاه متناسب از خود و تواناییهایش داشته باشد
تفاوت عقده حقارت فروید و آدلر
چند تفاوت در این نگاه وجود دارد که برای فهمیدن بهتر عقده حقارت آدلر باید به آن توجه کنید:
- آدلر تنها رشد شخصیت را تا 5 سالگی مهم میدانست اما فروید دو دوره و یونگ بیشتر از چهار دوره پس از آن قائل بود که تاثیر شگرفی بر شخصیت دارد.
- فروید حقارت و بدبینی به جسم و روان را جدا از یکدیگر میپنداشت و معتقد بود برخی عوامل آسیبزا صرفا برای جسم و فیزیولوژیک و برخی دیگر برای روان هستند نه هر دو آنها.
- آدلر از سوی دیگر عقده حقارت را نتیجه عوامل زیستی، محیط و تربیت میدانست که فروید واضحا در پاسخ به این رویکرد آن را « سادهانگارانه» خواند.
چرا عقده حقارت داریم
کامل تر خواهد بود اگر برای بررسی دلایل ابتلا به این عقده، سری به شروع ایجاد این تفکر در آدلر بزنیم.
اصلا چهشد که پزشک وینی تصمیم گرفت پر حوزهی روان کار کند؟
- آدلر در 18 سالگی وارد دانشگاه شد و ابتدا پزشکی و مغز و اعصاب خواند سپس در دوره های بعدی او به روانپزشکی گروید.
- بعد از مدتی او رویکرد خود را روانشناسی فردی نامید. در این مدل که با تمرکز بر ویژگی ها شخص و عواملی که بر او تاثیر گذار هستند راه خود را از فروید به خصوص در تاثیرات جنسی بر رشد جدا و دور کرد.
- آلفرد آدلر در کودکی بچهی دوم بود که مادرش بیشتر به فرزند پسر اولش توجه نشان میداد و او در مصاحبات خود میگفت این توجه که متناسب پخش نشده بود تاثیرات بلند مدتی بر هر کسی میگذازد.
- این روانشناس به دلیلی بیماری راشیتیسم که موجب نرمی استخوان وی شده بود در کودکی نمیتوانست با دیگران بازی کند، همراه آنها باشد و از دیدن برادر سالم و توانمند خود بسیار احساس ناکفایتی و حقارت میکرد.
- آدلر در نوشتههای خود گفته که در عقده حقارت را کودک اولین بار در سنین 3 تا 6 سال (حدودا) تجربه میکند؛ که یا موجب بلند شدن و انگیزش او میشود و یا او را به طور کل از گردانهی هدفمندی دور و در تاریکی سوق میدهد.
درمان عقده حقارت آدلر
آدلر، این روانشناس فردی، عقده حقارت را در نتیجه چند عامل میدانست:
- زمانی که محیط کودک به او توجه و تمرکز کافی ندهد، رشد وی کامل نخواهد بود
- اگر فضایی که فرد در او بزرگ شده مدام در جدل، مسابقه و افراط و تفریط باشد، باعث عدم شکل گیری ذهنیتی منطقی و منعطف نخواهد شد
- تروما کودکی مانند آنچه خود آدلر بر سر گذراند
- ترس از رها شدن و عدم حضور مراقبین اولیه
پس درمان عقده حقارت آدلر با فراهم کردن محیطی امن، زیستی سالم، توضیع مناسب شکست و پیروزی به وجود میآید.
قبل از اینکه حقارت به یک تعارض تبدیل شود و تمام زندگی فرد بر محوریت نداشته ها و ناکامیهایش شکل گیرد، باید در کودکی این تعادل ذهنی ساخته شود.
سخن پایانی
در نتیجه، روانشناسی فردیِ آدلر ترکیبی از عوامل روانی و اجتماعی است که همانند سایر نظریات وی از جمله «جبران»، «جبران بیش از حد» و «اهمیت ترتیب تولد کودک در خانواده» به نظر کامل و دارای جنبه های متفاوت است.
همانطور که ملانی کلاین، روانشناس خانمِ هم دوره فروید و آدلر، از دلبستگی که رابطهای خاص میان مراقب اولیه ( مادر معمولا) و کودک است را مهم میدارد، روانشناسان بعد از فروید و یونگ کم کم از توجه و تمرکز کامل از فرد، به دنیای اطراف او اهتمام ورزیدند.
منابع:
بدون دیدگاه